CAN ŞEN'İN PSİKANALİTİK EDEBİYAT İNCELEMELERİ
Fevzi Yetkin
Merhaba, sayı:59, İlkbahar 2012

Şair ve yazar Can Şen’in “Erken Zaman” adlı şiir kitabından altı yıl sonra yayımlanan ikinci kitabı “Edebiyat İncelemelerinde Psikanaliz Kullanımı” 2012 başında Divan Kitap’tan çıktı. Bu eserin özelliği bir sanatçının kendi gibi olanların dünyasına ışık tutma gayreti. Sanatçıların yorumlanamayan ya da yorumu eksik kalan insanî yanlarına biraz daha eğilerek bunu sanat eserinden hareketle irdelemeye çalışıyor Can Şen.

“Önsöz ve Teşekkür” bu eserin altı yıllık bir çalışmanın mahsulü olduğunu ifâde eden Şen, özellikle Prof. Dr. Mehmet Kaplan ve Prof. Dr. Yusuf Alper’in çalışmalarının kendisine ışık tuttuğunu belirtiyor. Yazar psikanalistlerden de özellikle Jung ve Rank’tan faydalandığını dile getiriyor.

Yazar kitabın ilk yazısı olan “Giriş” kısmında edebiyat incelemelerinde psikanalitik metodun nasıl kullanılabileceği üzerine kuramsal bilgi veriyor. Kitabın ikinci yazısı olan “Sanatçı Psikolojisi Üzerine”de Şen, uzun yıllardır tartışılan “sanatçı akıl hastası mıdır” sorusuna Sezai Karakoç ve Otto Rank’ın görüşlerinden faydalanarak cevap bulmaya çalışıyor.

Bu yazıdan sonra metin incelemeleri başlıyor. “Kaçışın Psikolojisi: ‘Göllerde Bu Dem Bir Kamış Olsam!” adlı yazıda Can Şen, Ahmet Hâşim’i ele alırken kısır tartışmalara yol açan kişilerin aksine sanatçının dünyasına derinlemesine inerek Hâşim’in ünlü mısraını “(...) Hâşim göllerde kamış olmayı arzulamakla aslında dünya hayatından uzaklaşmak ve kaçmak istemektedir. (...)” şeklinde yorumlamaktadır.

“Nâzım Hikmet’in ‘Hasret’ Şiirine Psikanalitik Bir Bakış”da yazar, Nâzım’ın bu şiirindeki denizde ölmek imgesiyle gayrişuuri olarak ne arzuladığını tespit etmeye çalışıyor.

“Dünya Çöplüğünden Kaçış: Âsaf Hâlet Çelebi’nin ‘Kedi’ Şiirine Psikanalitik Bir Bakış” adlı yazıda Şen, Çelebi’nin bu şiirinden yola çıkarak psikolojisini irdeliyor. Yazar benzer şekilde “Rubailerinin Işığında Ömer Hayyam’ın Psikolojisi Üzerine Bir Deneme” adlı yazıda da Fars edebiyatının dünyaca meşhur ismi Hayyam’ın rubailerinden yola çıkarak onun psikolojik durumunu belirlemeye çalışıyor. Hayyam’ın hayata ve insanlara intibak edememesi, doğum tranvasının şiirlerine yansıyan yönü yazarın ilginç tespitleri arasında yer alıyor.

“Cahit Sıtkı Tarancı’nın Şiirlerinde Psikanalitik Açıdan Anne” Tarancı’nın şiirlerinde annesinin konumunu ele alan bir yazı. Bundan sonra gelen “Bir Hikâye ve Ödip Kompleksi: Plajdaki Nişanlılar” Freud’un ünlü kuramının bir hikâye metninde nasıl karşımıza çıktığını bize gösteriyor.

“Rüyâ Yolu İle Bilinçaltına Yolculuk: Alice Harikalar Diyârında” adlı yazıda ise dünyaca ünlü bu masaldaki keşfedilmeyi bekleyen bilinçdışı unsurların ustaca tespit edildiğini söyleyebiliriz.

Kitabın en ilginç metinlerinden biri olan “Peyami Safa’nın ‘Selma ve Gölgesi’ Romanı Üzerine Psikanalitik Bir İnceleme”de geçtiğimiz yıllarda “Gölge” adıyla sinemaya da uyarlanan Safa’nın bu romanındaki kadın karakter psikanalitik açıdan inceleniyor. Romanda adaletsiz şekilde sonuçlanan bir arazi meselesinin masum bir genç kızda nasıl korkunç değişimlere yol açtığı; bir ucu “nemfomani”ye bir ucu “ölümseverlik”e varan psikolojik bozuklukların nasıl büyük sorunlar ortaya çıkardığı yazar tarafından irdeleniyor.

Kitaptaki son metin incelemesi olan “Nihan Kaya’nın ‘Disparöni’ Romanına Psikanalitik Bir Yorum” da Can Şen, çağdaş Türk hikâye ve romanının usta ismi Kaya’nın bu romanını ele alıyor: Toplumda birey olmaya çalışan iki kişinin çevrelerindeki kişilerden kendilerini yalıtarak ortak bir korunma kalkanı oluşturmaları; uyumsuzlukları ve ebeveynlerin kritik dönemde çocuklar üzerindeki kalıcı etkileri bu incelemeyle belirginleşmiş.

Metin incelemelerinden sonra gelen “Prof. Dr. Mehmet Kaplan’ın ‘Şiir Tahlilleri-2’de Psikanalitik Edebiyat Eleştirisinden Faydalanması” adlı yazı, Türk edebiyatı incelemelerinde psikanalitik metodu ilk kullanan isim olan Kaplan’ın bu metottan nasıl yararlandığını ortaya koyuyor. Bu kısmın özellikle psikanaliz okumalarına yeni başlayanlar için faydalı olacağını düşünüyorum.

Kitabın son başlığı olan “Açıklamalı Edebiyat ve Psikoloji Kaynakçası” Can Şen’in bu konuyla ilgili ulaşabildiği kitap, makale ve tezlerin açıklamalı listesinden oluşuyor. Bu kısım, yazarın hangi metinleri okuduğunu bize gösterdiği gibi bu alanda çalışma yapacaklara da temel bir kaynakça oluşturuyor.

Kanımca bu eser psikanaliz ve edebiyat merakı olanları bir noktada buluşturmayı başarmış. Son yıllarda ilginin arttığı bir alan olan “edebiyat-psikoloji ilişkisi” üzerine yazılan çeşitli kitapların yanında Can Şen’in eseri yeni bir kaynak olarak karşımıza çıkıyor. Özellikle rahat anlatımı ve kolay anlaşılan üslûbu ile bu eserin pek çok ilgiliye hitap edeceğini düşünüyorum.